سی‌وپنجمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی را بار دیگر به یکی از مهم‌ترین محل‌های گردهمایی ناشران، نویسندگان، مترجمان، پژوهشگران و فعالان فرهنگی جهان تبدیل کرد. این دوره از نمایشگاه با حضور ۱۲۰۰ غرفه‌دار از ۹۵ کشور برگزار شد و مجموعه گسترده‌ای از برنامه‌های فرهنگی، فکری، آموزشی و حرفه‌ای را در کنار عرضه کتاب به مخاطبان ارائه کرد.
نمایشگاه کتاب ابوظبی در طول سال‌های گذشته از یک رویداد منطقه‌ای فاصله گرفته و به تدریج به یکی از نقاط مهم ارتباط صنعت نشر عربی با بازار جهانی کتاب تبدیل شده است. حضور ناشرانی از مناطق مختلف جهان، تنوع زبانی آثار و برنامه‌های تخصصی حوزه نشر، نشان می‌دهد که این رویداد دیگر صرفاً مکانی برای خرید و فروش کتاب نیست.
کتاب در چنین نمایشگاهی به نقطه آغاز یک زنجیره گسترده فرهنگی تبدیل می‌شود؛ زنجیره‌ای که از نویسنده و مترجم آغاز می‌شود، به ناشر و توزیع‌کننده می‌رسد و در نهایت می‌تواند اثری را از یک زبان و فرهنگ به زبان و فرهنگی دیگر منتقل کند.
سی‌وپنجمین دوره نمایشگاه کتاب ابوظبی را می‌توان تصویری از نسل جدید نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب دانست؛ رویدادهایی که فروش کتاب تنها یکی از کارکردهای آنهاست و ترجمه، تبادل فرهنگی، شبکه‌سازی حرفه‌ای و آینده صنعت نشر بخش مهم دیگری از هویت آنها را شکل می‌دهد.
نمایشگاهی با حضور ناشرانی از ۹۵ کشور
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دوره سی‌وپنجم، گستره قابل توجه حضور بین‌المللی در آن بود. مشارکت ۱۲۰۰ غرفه‌دار از ۹۵ کشور، ابوظبی را برای چند روز به نقطه‌ای مشترک برای بازارهای نشر جهان عرب، اروپا، آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین تبدیل کرد.
عدد ۹۵ کشور تنها یک آمار برای سنجش بزرگی نمایشگاه نیست. هر یک از این کشورها بخشی از ادبیات، تاریخ، زبان، پژوهش و تجربه فرهنگی خود را به این رویداد وارد می‌کنند. در نتیجه، بازدیدکننده نمایشگاه می‌تواند در فاصله چند سالن، با تولیدات فرهنگی مناطقی مواجه شود که هزاران کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند.
همین تنوع برای فعالان حرفه‌ای صنعت نشر نیز اهمیت زیادی دارد. یک ناشر ممکن است در جریان نمایشگاه با اثری برای ترجمه آشنا شود، حقوق انتشار یک کتاب را خریداری کند، برای انتشار مشترک اثری به توافق برسد یا بازار تازه‌ای برای کتاب‌های خود پیدا کند.
در این دوره، هفت کشور نیز برای نخستین‌بار به جمع شرکت‌کنندگان نمایشگاه پیوستند؛ موضوعی که نشان‌دهنده ادامه روند توسعه جغرافیایی این رویداد است.
کوزوو، کلمبیا، آرژانتین، اکوادور، پرو، ونزوئلا و کوبا از جمله کشورهایی بودند که برای نخستین‌بار در نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی حضور پیدا کردند.
حضور کشورهایی از آمریکای لاتین اهمیت ویژه‌ای دارد. ادبیات اسپانیایی‌زبان و عربی هر دو سابقه‌ای غنی و جهانی دارند، اما ظرفیت ترجمه مستقیم میان این دو حوزه زبانی همچنان بسیار بیشتر از حجم فعلی آثار ترجمه‌شده است. نمایشگاه‌های بین‌المللی می‌توانند یکی از مسیرهای ایجاد چنین ارتباطاتی باشند.
شعار این دوره، «صفحه را ورق بزن، جهان را بخوان»، نیز در همین چارچوب قابل تفسیر است. کتاب در این نگاه تنها مجموعه‌ای از صفحات چاپ‌شده نیست؛ بلکه وسیله‌ای برای شناخت جامعه‌ای دیگر، تجربه تاریخی متفاوت و زاویه دید انسانی تازه است.
«صفحه را ورق بزن، جهان را بخوان»؛ کتاب در نمایشگاه ابوظبی به‌عنوان دریچه‌ای برای شناخت فرهنگ‌ها و تجربه‌های متفاوت انسانی معرفی شد.
نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی زیر نظر مرکز زبان عربی ابوظبی، وابسته به اداره فرهنگ و گردشگری ابوظبی، برگزار می‌شود و طی سال‌های گذشته تلاش کرده است در کنار توسعه بازار نشر، جایگاهی برای زبان عربی در شبکه جهانی تولید و انتقال دانش ایجاد کند.
منبع: اطلاعات رسمی نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی، مرکز زبان عربی ابوظبی و گزارش‌های رسمی منتشرشده درباره دوره سی‌وپنجم.
فراتر از فروش کتاب؛ بیش از ۱۵۰۰ برنامه فرهنگی و تخصصی
نمایشگاه‌های کتاب در شکل سنتی خود بیشتر با غرفه‌های ناشران و فروش مستقیم کتاب شناخته می‌شدند، اما ساختار رویدادهای بزرگ فرهنگی امروز تغییر کرده است. نمایشگاه ابوظبی نیز در دوره سی‌وپنجم تلاش کرد تجربه‌ای گسترده‌تر از حضور در یک بازار کتاب ایجاد کند.
بیش از ۱۵۰۰ برنامه فرهنگی، فکری، آموزشی و هنری برای این دوره در نظر گرفته شده بود. نشست‌های نویسندگان و اندیشمندان، برنامه‌های تخصصی صنعت نشر، کارگاه‌های آموزشی، برنامه‌های خانوادگی، فعالیت‌های کودکان و نوجوانان و رویدادهای مرتبط با فناوری و آینده فرهنگ، بخش‌هایی از این مجموعه را تشکیل می‌دادند.
این تنوع نشان می‌دهد که مخاطب نمایشگاه دیگر تنها فردی نیست که برای خرید چند عنوان کتاب وارد سالن می‌شود. خانواده‌ها، دانشجویان، پژوهشگران، نویسندگان، مترجمان، فعالان نشر و حتی افرادی که بیشتر به فناوری‌های فرهنگی علاقه‌مندند، هرکدام می‌توانند مسیر متفاوتی در نمایشگاه داشته باشند.
توجه ویژه به کودکان و خانواده‌ها نیز بخشی از همین رویکرد است. مسئله کتاب‌خوانی در جهان امروز تنها به میزان انتشار کتاب وابسته نیست. ناشر و نهاد فرهنگی باید بتوانند در فضایی که شبکه‌های اجتماعی، ویدئوهای کوتاه، بازی‌های دیجیتال و انبوه محتوای آنلاین برای جلب توجه مخاطب رقابت می‌کنند، تجربه مطالعه را همچنان جذاب نگه دارند.
به همین دلیل، کتاب در نمایشگاه‌های جدید بیشتر با تجربه‌های زنده فرهنگی همراه می‌شود؛ نویسنده در کنار خواننده قرار می‌گیرد، کودکان در کارگاه‌های تعاملی شرکت می‌کنند، نشست‌های تخصصی برگزار می‌شود و مخاطب فرصت پیدا می‌کند داستان شکل‌گیری یک اثر را نیز بشناسد.
نمایشگاه مدرن کتاب دیگر فقط جایی برای دیدن قفسه‌های پر از کتاب نیست؛ فضایی است که مطالعه، آموزش، گفت‌وگو، فناوری و تجربه فرهنگی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.
فناوری نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از این تحول شده است. صنعت نشر در سال‌های اخیر با گسترش کتاب‌های الکترونیکی، کتاب‌های صوتی، پلتفرم‌های آنلاین، ابزارهای ترجمه و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی وارد مرحله تازه‌ای شده است.
این تغییرات، ناشران را با پرسش‌های جدیدی روبه‌رو کرده‌اند: کتاب در آینده چگونه تولید خواهد شد؟ مخاطب از چه بستری آن را دریافت خواهد کرد؟ نقش ناشر در فضای دیجیتال چگونه تغییر می‌کند؟ و فناوری‌های هوشمند تا چه اندازه می‌توانند در ترجمه، ویرایش، توزیع و معرفی آثار نقش داشته باشند؟
نمایشگاه‌هایی مانند ابوظبی به دلیل حضور هم‌زمان بازیگران مختلف این صنعت، یکی از مناسب‌ترین مکان‌ها برای شکل‌گیری گفت‌وگو درباره همین موضوعات هستند.
منبع: برنامه‌ها و اطلاعات منتشرشده از سوی نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی و مرکز زبان عربی ابوظبی.
از خلیل بن احمد فراهیدی تا دن کیشوت
یکی از ویژگی‌های فرهنگی دوره سی‌وپنجم، کنار هم قرار گرفتن چند محور متفاوت از میراث عربی و ادبیات جهانی بود. برگزارکنندگان تلاش کردند نمایشگاه تنها محل معرفی آثار جدید نباشد و بخشی از برنامه نیز به بازخوانی چهره‌ها و آثار ماندگار اختصاص پیدا کند.
خلیل بن احمد فراهیدی به‌عنوان شخصیت محوری این دوره انتخاب شد؛ دانشمندی که جایگاهی بنیادین در تاریخ زبان و ادبیات عربی دارد و نام او با دانش عروض، زبان‌شناسی و فرهنگ‌نگاری عربی پیوند خورده است.
انتخاب چنین شخصیتی در دوره‌ای که زبان‌ها با تحولات سریع فناوری مواجه‌اند، معنای ویژه‌ای پیدا می‌کند. زبان عربی از یک سو صاحب میراثی گسترده و چندصدساله است و از سوی دیگر باید جایگاه خود را در محیط‌های دیجیتال، فناوری‌های زبانی و سامانه‌های هوشمند امروز تثبیت کند.
در کنار این محور، فرهنگ بالکان نیز به‌عنوان مهمان افتخاری نمایشگاه معرفی شد. بالکان یکی از مناطق تاریخی محل برخورد و هم‌زیستی فرهنگ‌ها، زبان‌ها و سنت‌های مختلف است و معرفی ادبیات این منطقه می‌تواند مخاطب عرب را با بخش‌هایی کمتر شناخته‌شده از ادبیات اروپا آشنا کند.
سومین محور قابل توجه، انتخاب «دن کیشوت» اثر میگل د سروانتس به‌عنوان «کتاب جهان» بود. این اثر کلاسیک ادبیات اسپانیا پس از چند قرن همچنان در شمار شناخته‌شده‌ترین آثار تاریخ ادبیات جهان قرار دارد و بارها به زبان‌های مختلف ترجمه شده است.
قرار گرفتن خلیل بن احمد فراهیدی، فرهنگ بالکان و دن کیشوت در یک رویداد، تصویری جالب از رویکرد نمایشگاه ایجاد می‌کند: بازگشت به میراث زبان عربی، شناخت فرهنگ‌های دیگر و توجه به اثری که توانسته است از مرز زبان و زمان عبور کند.
در نقطه اتصال همه این موضوعات، ترجمه قرار دارد.
بدون ترجمه، بخش بزرگی از ادبیات جهان برای مخاطبانی که زبان اصلی اثر را نمی‌دانند دسترس‌ناپذیر باقی می‌ماند. ترجمه است که اجازه می‌دهد نویسنده‌ای متعلق به یک فرهنگ، قرن‌ها بعد و هزاران کیلومتر دورتر، خواننده‌ای تازه پیدا کند.
کتاب می‌تواند از مرز جغرافیا عبور کند، اما این ترجمه است که به آن اجازه می‌دهد در یک فرهنگ تازه زندگی کند.
از همین منظر، نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب برای مترجمان و مؤسسات فعال در حوزه ترجمه اهمیت فراوانی دارند. آشنایی با آثار تازه، ارتباط مستقیم با ناشران خارجی، مذاکره درباره حقوق ترجمه و شناسایی نیازهای فرهنگی بازارهای مختلف، همگی می‌توانند از دل چنین رویدادهایی شکل بگیرند.
هرچه تعداد زبان‌ها و کشورهای حاضر در نمایشگاه بیشتر باشد، ظرفیت ایجاد این ارتباطات نیز افزایش پیدا می‌کند.
منبع: معرفی رسمی محورهای فرهنگی دوره سی‌وپنجم نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی.
ترجمه، نشر و اقتصاد دانش در یک نقطه مشترک
برای درک اهمیت نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب، باید کتاب را بخشی از یک زنجیره بزرگ فرهنگی و اقتصادی در نظر گرفت. تولید یک اثر از نویسنده آغاز می‌شود، اما مسیر آن می‌تواند از ویراستار، مترجم، طراح، ناشر و چاپخانه عبور کند و در نهایت به کتاب‌فروش، کتابخانه، پلتفرم دیجیتال و خواننده برسد.
نمایشگاه بین‌المللی محیطی است که بسیاری از این حلقه‌ها را برای چند روز در یک مکان گرد هم می‌آورد.
در یک سوی سالن ممکن است نویسنده‌ای با ناشر خود دیدار کند و در سوی دیگر ناشری عرب برای خرید حقوق ترجمه اثری از آمریکای لاتین مذاکره کند. کمی دورتر، مترجمی ممکن است برای نخستین‌بار با مجموعه‌ای آشنا شود که بعدها به زبان دیگری منتقل خواهد شد.
از این منظر، یکی از ارزشمندترین نتایج نمایشگاه لزوماً در همان روزهای برگزاری دیده نمی‌شود. برخی از مذاکراتی که در یک نشست کوتاه آغاز می‌شوند ممکن است ماه‌ها بعد به ترجمه و انتشار یک کتاب منجر شوند.
به همین دلیل، آمار فروش مستقیم کتاب تنها یکی از معیارهای سنجش موفقیت چنین رویدادی است. قراردادهای نشر، توافق‌های ترجمه، ارتباطات حرفه‌ای و پروژه‌های مشترک می‌توانند تأثیری بسیار بلندمدت‌تر داشته باشند.
ارزش یک نمایشگاه بین‌المللی کتاب فقط به تعداد کتاب‌هایی که در چند روز فروخته می‌شوند محدود نیست؛ برخی از مهم‌ترین نتایج آن در قراردادها و ارتباطاتی شکل می‌گیرد که اثرشان ماه‌ها و حتی سال‌ها بعد دیده می‌شود.
مفهوم «اقتصاد دانش» نیز در این نقطه اهمیت پیدا می‌کند. کتاب، پژوهش و محتوای فرهنگی علاوه بر ارزش فکری، بخشی از یک اقتصاد گسترده جهانی هستند که در آن دانش و مالکیت فکری به سرمایه تبدیل می‌شوند.
برای کشوری که قصد دارد در اقتصاد فرهنگی و صنایع خلاق نقش پررنگ‌تری داشته باشد، سرمایه‌گذاری در نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب تنها یک فعالیت فرهنگی نیست؛ بلکه بخشی از توسعه زیرساخت‌های تولید و گردش دانش محسوب می‌شود.
در این میان، ترجمه جایگاهی ویژه دارد. یک بازار نشر قدرتمند نمی‌تواند تنها به تولیدات زبان خود متکی باشد. همان‌طور که آثار خارجی باید از طریق ترجمه در اختیار مخاطب داخلی قرار گیرند، آثار بومی نیز برای ورود به بازارهای جهانی به مترجمان حرفه‌ای و شبکه نشر بین‌المللی نیاز دارند.
نمایشگاه کتاب ابوظبی در این زمینه می‌تواند نقش یک واسطه فرهنگی را ایفا کند؛ جایی که تولیدکنندگان محتوای عربی با ناشران جهان ارتباط می‌گیرند و در مقابل، مسیر ورود آثار دیگر فرهنگ‌ها به زبان عربی نیز هموارتر می‌شود.
گسترش فناوری‌های هوشمند می‌تواند سرعت برخی مراحل نشر و ترجمه را افزایش دهد، اما کیفیت علمی، امانت‌داری در ترجمه، حقوق مؤلف و نقش متخصص انسانی همچنان از ارکان اساسی این صنعت هستند.
آینده صنعت نشر احتمالاً حاصل تقابل کتاب چاپی و فناوری نخواهد بود. مسیر واقعی، ترکیبی از هر دو است؛ جایی که تجربه سنتی خواندن در کنار کتاب صوتی، نسخه الکترونیکی، ابزارهای هوشمند و روش‌های تازه توزیع محتوا ادامه پیدا می‌کند.
منبع: گزارش‌ها و اطلاعات رسمی مربوط به برنامه‌های حرفه‌ای و فرهنگی نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی.
نمایشگاه ابوظبی چه تصویری از آینده کتاب ارائه می‌دهد؟
آنچه در دوره سی‌وپنجم نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی دیده شد، تنها افزایش تعداد ناشران یا کشورهای شرکت‌کننده نبود. مهم‌تر از اعداد، تغییری است که در مفهوم یک نمایشگاه بزرگ کتاب شکل گرفته است.
نمایشگاه امروز باید هم‌زمان چند نقش را ایفا کند: محل عرضه کتاب باشد، بستری برای گفت‌وگوی فرهنگی فراهم کند، صنعت نشر را به بازارهای تازه متصل سازد، به نسل جدید انگیزه مطالعه بدهد و درباره آینده کتاب در جهان دیجیتال نیز سخن بگوید.
حضور ناشرانی از ۹۵ کشور نشان می‌دهد که کتاب همچنان یکی از ابزارهای مهم ارتباط میان جوامع است. حتی در دورانی که ارتباطات دیجیتال امکان انتقال اطلاعات را در چند ثانیه فراهم کرده‌اند، کتاب همچنان ظرفی متفاوت برای انتقال عمیق اندیشه، روایت و تجربه انسانی باقی مانده است.
از سوی دیگر، تنوع کشورهای حاضر در نمایشگاه نشان می‌دهد که بازار نشر نیز بیش از گذشته جهانی شده است. ناشرانی که بتوانند با مترجمان حرفه‌ای، بازارهای خارجی و شبکه‌های بین‌المللی حقوق نشر ارتباط برقرار کنند، شانس بیشتری برای رساندن آثار خود به مخاطبانی بیرون از مرزهای کشورشان خواهند داشت.
برای مترجمان نیز این تحول اهمیت زیادی دارد. در جهانی که حجم تولید محتوای فرهنگی هر روز افزایش پیدا می‌کند، نقش مترجم تنها انتقال کلمات نیست. مترجم باید بتواند میان دو بافت فرهنگی ارتباط برقرار کند و اثری را به‌گونه‌ای منتقل کند که در زبان مقصد نیز برای مخاطب قابل فهم و زنده باشد.
در نتیجه، توسعه صنعت نشر بدون توجه به توسعه ترجمه حرفه‌ای دشوار خواهد بود.
انتخاب فرهنگ بالکان به‌عنوان مهمان افتخاری، توجه به میراث خلیل بن احمد فراهیدی و معرفی دن کیشوت به‌عنوان کتاب جهان، سه نمونه از تلاش نمایشگاه برای ایجاد همین ارتباط هستند؛ ارتباط میان گذشته و آینده، میان زبان عربی و دیگر زبان‌ها و میان آثار کلاسیک و مخاطب امروز.
ارزش واقعی یک نمایشگاه جهانی کتاب زمانی آشکار می‌شود که کتاب پس از بسته شدن درهای نمایشگاه نیز به حرکت خود ادامه دهد؛ از ناشری به ناشر دیگر، از زبانی به زبان دیگر و از فرهنگی به فرهنگی دیگر.
سی‌وپنجمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی نشان داد که آینده کتاب الزاماً در تولید تعداد بیشتری عنوان خلاصه نمی‌شود. مسئله مهم‌تر این است که برای هر کتاب مسیرهای بیشتری جهت دیده‌شدن، خوانده‌شدن و ترجمه‌شدن ایجاد شود.
نمایشگاه‌هایی با چنین ابعاد بین‌المللی می‌توانند بخشی از این مسیر را فراهم کنند. نویسنده فرصت دیده‌شدن پیدا می‌کند، ناشر با بازارهای تازه آشنا می‌شود، مترجم آثار جدیدی را کشف می‌کند و مخاطب نیز با جهانی وسیع‌تر از محدوده زبانی و جغرافیایی خود روبه‌رو می‌شود.
پس از سی‌وپنج دوره، نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی اکنون جایگاهی فراتر از یک بازار سالانه کتاب پیدا کرده است. این رویداد به یکی از محل‌های ارتباط صنعت نشر عربی با جهان تبدیل شده و حضور ناشرانی از ۹۵ کشور در دوره اخیر، نشانه روشنی از ادامه این روند است.
شاید مهم‌ترین پیام این دوره را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: آینده کتاب تنها در نوشتن و چاپ کردن نیست؛ در ایجاد فرصت برای خوانده‌شدن، ترجمه‌شدن و آغاز گفت‌وگو میان فرهنگ‌هاست.
منابع: وب‌سایت رسمی نمایشگاه بین‌المللی کتاب ابوظبی، مرکز زبان عربی ابوظبی، اداره فرهنگ و گردشگری ابوظبی و گزارش‌های رسمی منتشرشده درباره دوره سی‌وپنجم.
نظرات
۰